Judith Fanto: vriendschap en verraad in het Wenen van de oorlog

Wenen in de eerste helft van de twintigste eeuw is het decor van twee romans van Judith Fanto, en in beide draait het om de vraag wat een band tussen mensen kan doorstaan. Beide boeken zijn gebaseerd op een waargebeurd verhaal. Ze liggen dicht bij elkaar, maar zijn verrassend verschillend van opzet. Hieronder lees je wat ze delen, waarin ze uiteenlopen en welk boek een goede eerste kennismaking is.

Vriendschap die op de proef wordt gesteld

In Viktor (2020) redt de zesjarige Viktor Rosenbaum in 1914 het weeskind Bubi uit een vijver in het Praterpark. Daar begint een levenslange vriendschap, en Bubi wordt opgenomen in de gegoede Weens-Joodse familie van Viktor. In Narcis (2025) verhuist de tienjarige Manno in 1916, na de dood van zijn moeder, van Haarlem naar het door oorlog geteisterde Wenen. Hij raakt wanhopig onder de eisen van zijn nieuwe leven, tot hij op een zomerkamp vriendschap sluit met vijf leeftijdsgenoten.

In beide romans begint het dus met een kind dat een band aangaat die decennia zal duren. In beide boeken wordt die band zwaar op de proef gesteld door de gebeurtenissen van 1938. De Anschluß is in Viktor een keerpunt. In Narcis valt Hitler Oostenrijk binnen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, waardoor volgens de tekst "het maatschappelijke persoonlijk wordt" en elke vriend kleur moet bekennen. Fanto laat de grote geschiedenis dus binnenkomen via een kleine kring van mensen die elkaar goed menen te kennen.

Wat je kunt verwachten van de stijl

Wie Narcis beschrijft, komt snel uit bij de zintuiglijkheid van het boek. De VPRO gids spreekt van "een stijl zo gracieus als Wenen zelf" en van een neus voor waarachtige personages. Bij Viktor roemt Trouw een "levendig, raak portret" van een Joods-Oostenrijkse familie. Beide romans combineren historische kennis met psychologisch inzicht, en in beide boeken zijn de personages geen vlakke vertegenwoordigers van een tijdperk. Viktor is een patser en rokkenjager die geen enkele studie afmaakt, tot verdriet van zijn intellectuele familie. Dat soort tegenstrijdigheden maakt een historisch decor persoonlijk.

Waar de boeken van elkaar verschillen

Het duidelijkste verschil zit in de opbouw. Viktor heeft twee tijdlagen. Naast het Wenen van 1914 en 1938 speelt een verhaallijn in Nijmegen in 1994, waar Geertje Rosenbaum, de jongste telg van de familie, zich verzet tegen de angst en schaamte waarmee de Rosenbaums hun Joodse identiteit beleven. Zij vraagt zich af waarom Viktor, de broer van haar grootvader, wordt doodgezwegen, en gaat op onderzoek uit. Het boek gaat daardoor ook over de manier waarop een familie met haar verleden omgaat, en over wat zwijgen met nabestaanden doet. De titel van het boek, de kleurrijke hoofdpersoon en de speurtocht van Geertje geven het een bijna avontuurlijke energie. Het is een roman over familiebanden, en in 2021 was het boek genomineerd voor de Boekhandelsprijs.

Narcis is meer een ensemblestuk. Het volgt een groep van zes vrienden door de decennia en stelt een filosofische vraag centraal: kun je een ander ooit ten diepste kennen? Vergt echte vriendschap absolute openheid, of is respect voor de geheimen van de ander juist het grondrecht van elke vriend? Manno is bovendien de enige Nederlander in het gezelschap, een buitenbeentje dat de stad en de groep van buitenaf leert kennen. Waar Viktor de vraag stelt wat een familie met haar verleden doet, richt Narcis zich op de botsing tussen vriendschap en ideologie, met verraad en vergelding als gevolg.

Met welk boek begin je?

Voor wie Fanto nog niet kent, is Viktor de logische eerste keuze. Het is het eerdere boek, met 288 pagina's een overzichtelijke omvang, en de dubbele tijdlijn geeft een toegankelijke ingang tot haar thema's: Wenen, de Joodse identiteit, familie en het gewicht van zwijgen. Je leest het bovendien in de volgorde waarin het werk is verschenen. Narcis verwijst weliswaar naar Viktor als werk van dezelfde auteur, maar vertelt een eigen verhaal met andere personages, dus je kunt het ook los lezen.

Heb je meer zin in een psychologisch portret van een vriendengroep en in vragen over loyaliteit en openheid, dan kun je met Narcis beginnen. Het is de nieuwste roman en misschien wel de meest filosofische van de twee.

Tot slot

Twee romans, twee waargebeurde verhalen en één stad die telkens opnieuw tot leven komt. Wie het ene boek heeft gelezen, zal waarschijnlijk nieuwsgierig zijn naar het andere. Dan merk je hoe Fanto telkens vanuit een andere hoek bekijkt wat mensen elkaar schuldig zijn als de wereld om hen heen verandert.