Homerus lezen: Ilias en Odysseia, en waar je begint

Het ene epos draait om een man die zich terugtrekt uit de strijd, het andere om een man die al jaren probeert thuis te komen. Samen vormen de Ilias en de Odysseia twee kanten van dezelfde oorlog: wat de strijd met mensen doet, en wat er van hen overblijft als het voorbij is. In onze catalogus staan twee uitgaven waarmee je dat zelf kunt ontdekken, en ze zijn niet helemaal gelijk.

Twee verhalen, twee bewegingen

De Ilias gaat over Achilleus, een Griekse held die zich na een ruzie met legerleider Agamemnon terugtrekt uit de Trojaanse Oorlog. Hij keert pas terug op het slagveld als zijn geliefde Patroklos is gesneuveld. Dan vecht hij om hem te wreken. Het is een verhaal dat zich op één plek afspeelt, rond een conflict dat steeds verder escaleert en uiteindelijk persoonlijk wordt.

De Odysseia beweegt juist weg van het slagveld. Na de val van Troje doet Odysseus tien jaar over de tocht naar zijn vaderland Ithaka. Intussen probeert zijn vrouw Penelopeia de vrijers van zich af te houden. De spanning zit hier in de afstand en het wachten, en in de vraag of Odysseus nog op tijd thuiskomt.

Terugkerende thema's

Ook al verschillen de verhalen sterk, ze delen een paar kernmotieven.

Eer en eerzucht. In de Ilias begint alles met een ruzie tussen twee mannen. Achilleus en Agamemnon staan tegenover elkaar, en de gevolgen reiken ver voorbij hun twist. In de Odysseia keert eer terug als iets wat je moet bewaren: trouw blijven aan je huis, je plek en je naam.

Trouw en verbondenheid. De band tussen Achilleus en Patroklos is de motor van de tweede helft van de Ilias. In de Odysseia ligt de trouw bij Penelopeia, die thuis standhoudt terwijl Odysseus wegblijft. Liefde en vriendschap zijn in beide epossen geen bijzaak, maar de reden dat mensen doen wat ze doen.

Verlangen en angst. Odysseus wil naar huis, en elke stap die hem daarvan afhoudt, voelt als verlies. De Odysseia is daarmee vooral een verhaal over verlangen. De Ilias toont de keerzijde: de gruwelen van de oorlog en de wraak die iemand na een groot verlies drijft.

Grotere machten. In de Odysseia bepaalt de woede van de god Poseidon dat Odysseus zo lang wegblijft. Pas als oppergod Zeus besluit dat het genoeg is geweest, mag hij terug naar zijn koninkrijk. De held staat dus niet alleen tegenover mensen, maar ook tegenover krachten die hij niet kan dwingen.

Twee uitgaven vergeleken

Ilias en Odysseia uit 2018 brengt beide epossen samen in één band, in de vertaling van Imme Dros. Die vertaling wordt omschreven als soepel en groeide uit tot een succes van formaat. Dit is de uitgave voor wie het geheel wil lezen en de twee verhalen naast elkaar wil leggen. Omdat je in één band van het ene naar het andere epos gaat, zie je de samenhang tussen de twee het duidelijkst.

Homeros' Odyssee is een andere soort uitgave. Het is een boek van 192 pagina's uit 1977, verschenen bij Singel Uitgeverijen en ingedeeld bij onder meer poëzie en letterkunde. Naast Homerus staat Onno Damsté bij deze uitgave vermeld. Het boek richt zich op één verhaal: de zwerftochten van Odysseus, dat ook wel de 'eerste Europese roman' wordt genoemd. Het is daardoor overzichtelijker, maar je krijgt er niets van de Ilias bij.

Let bij het kiezen ook op de spelling. De ene uitgave schrijft Odysseia, Penelopeia en Ithaka, de andere Odyssee, Penelope en Ithaca. Het gaat om dezelfde titel, personen en plaatsen, alleen in een andere schrijfwijze, wat vooral verwarrend is als je beide edities naast elkaar gebruikt.

Waar begin je?

Wie voor het eerst aan Homerus begint, kan het best de Odysseia nemen. Het verhaal heeft een duidelijke lijn: een man wil naar huis, er staat veel in de weg en thuis wacht iemand. Dat maakt het makkelijk om te volgen, ook als je weinig van de Griekse mythologie weet.

Daarna is de keuze een kwestie van smaak. Wil je het compact houden en alleen de reis van Odysseus lezen, dan is Homeros' Odyssee met zijn 192 pagina's een logische eerste stap. Wil je de samenhang zien en daarna ook de Ilias lezen, dan is Ilias en Odysseia de betere keuze. Je hebt dan beide epossen in dezelfde vertaling bij de hand.

Tot slot

De Ilias gaat over wat er gebeurt als een ruzie uit de hand loopt en verlies tot wraak leidt. De Odysseia gaat over wat er daarna komt: de jaren van zwerven en wachten, en de vraag of er nog een thuis is om naar terug te keren. Lees je ze allebei, dan ontdek je dat het eigenlijk twee antwoorden zijn op dezelfde vraag: wat blijft er van een mens over na de oorlog?